Kỹ thuật của người Annam
（阮末）《安南人技術》
Ảnh A. Tết Đoan Dương đeo sợi dây Trường Mệnh. 端陽節佩長命縷
Ảnh B. Chỉ bùa Đoan Dương. 結綫為端陽符
Ảnh C. Tết Đoan Dương lấy (rượu) Hùng Hoàng bôi cho trẻ con. 端陽節以雄黃塗童子
Ảnh D. Tết Đoan Dương nhuộm lá móng (tay) cho con. 端陽節用樹葉染小兒指甲
Ảnh E. Đến tết Đoan Dương, người ta hay dùng rau ngải kết thành hình này, tính xem năm nào thì kết thành con nấy. Vật này gọi là con khỉ. 時至端陽，人多以艾菜結爲此形，計其何年結成此物名為猴子
Ảnh F. Bánh do và rượu nếp cẩm. 越南由餅及糯米酒飯
LƯỢC KHẢO VỀ TẾT ĐOAN NGỌ
Mồng 5 tháng 5 cựu lịch gọi là Đoan Ngọ, Trùng Ngọ, Trùng Ngũ, cũng gọi Đoan Dương, là sự khởi đầu của thịnh dương vậy; lại còn có tên tết Ngải, tết Bồ, tức do khí trời nóng bức, sâu bọ sinh sôi, người ta hay dùng ngải và bồ để tránh bệnh dịch nên đặt tên như vậy. Khuất Nguyên nước Sở ôm đá gieo xuống dòng Mịch La, chính nhằm vào tết Đoan Dương. Sau này hai việc lẫn lộn, trải qua ngàn năm, lâu dần thành tục, mà tục tết Ngải, Bồ, sợi ngũ sắc vẫn có nhiều ghi chép vào thời Hán Đường Tống, từ thời Nguyên Minh trở về sau hiếm khi nghe nói tới. Như Kinh Sở tuế thời ký của Tông Lẫm người nhà Lương viết: Đoan Ngọ dùng lá ngải làm thành hình con hổ, hoặc cắt sợi tơ làm thành con hổ nhỏ, sau đó dán lá ngải lên, ai nấy đều đua nhau mang theo người…Mồng 5 tháng 5, dân chúng cùng nhau giẫm lên trăm cỏ, hái ngải làm hình người, treo trên cửa, để trừ khí độc”. Tục Tề hài ký của Ngô Quân thời Lương viết: Khuất Nguyên gieo mình xuống sông Mịch La mà chết là vào ngày mồng 5 tháng 5. Người Sở xót thương, hễ đến ngày này, liền bỏ gạo vào ống trúc, ném xuống nước để cúng. Thời Hán, những năm Kiến Võ, Trường Sa Âu Hồi ban ngày bỗng gặp một người tự xưng là Tam Lư đại phu, nói rằng ông đang được cúng, rất tốt. Song khổ nỗi những thứ được tặng đều bị bọn giao long trộm mất, cho nên phải dùng lá cây xoan bọc bên trên, dùng sợi dây ngũ sắc buộc lại. Hai vật này khiến giao long sợ vậy. Hồi bèn nghe theo lời này. Người đời làm bánh Tông kèm sợi ngũ sắc và lá xoan đều là phong tục lưu lại của vùng Mịch La vậy.” Sách Thái Bình Ngự Lãm của Lý Phưởng thời Tống dẫn Phong tục thông viết: “Ngày mồng 5 tháng 5 buộc sợi tơ ngũ sắc vào cánh tay, tránh binh lính và ma quỷ, khiến người không bị bệnh dịch. Lại nói rằng: Cũng là vì Khuất Nguyên, (dây này) có một tên là dây Trường Mệnh, một tên là dây Tục Mệnh, 1 tên là Tịch Binh hội, 1 tên là Chu sách.”
Nước Việt ta nằm phía Nam trời, ứng sao Dực Chẩn, thời cổ là Việt Thường, văn minh khác Trung Quốc. Từ khi bị sáp thành quận huyện, người Hán đến ở đông, Hán Việt sống chung, phong tục mới lẫn. Trải đến nhà Đinh Lê dựng nước, nhiều tục của người Việt đã giống người Hoa rồi. Vậy mà việc đua thuyền, truy điệu Khuất Nguyên vào tết Đoan Ngọ, trước thời Trần chưa từng nghe nói đến. Đại Việt sử ký toàn thư nói rằng, tết Đoan Ngọ tháng 5 mùa hạ năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 6 (năm 1237) thời vua Trần Thái Tông, triều đình “điếu Khuất Nguyên và các bậc hiền nhân thời cổ như Giới Tử Thôi. Bắt đầu từ đây, hằng năm cứ đến tháng này thì cử hành”. An Nam chí lược cho biết “vào tết Đoan Dương, người ta dựng một tòa gác ở giữa sông, vua ngồi trên đó xem đua thuyền”. Mới hay tục đua thuyền, điếu Khuất Nguyên vào tết Đoan Dương của nhà Đường Tống, triều đình Đại Việt ta từ sau năm thứ 6 niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình mới mô phỏng. Có điều phong tục dân gian thì không như thế.
Người Việt gọi tết Đoan Dương là ngày sát độc, hòng giết côn trùng, ngừa tật bệnh, đuổi tà ma. Xét việc ăn uống thì thường dùng các thức có tính ấm nóng như rượu Xương Bồ, rượu Hùng Hoàng, rượu nếp cẩm. Xét việc bùa chú thì hay tết ngải thành hình chim muông theo con giáp của năm rồi treo ở cửa, hoặc tết sợi chỉ ngũ sắc làm bùa buộc vào cánh tay. Với trẻ nhỏ thì hay dùng lá nhuộm móng tay, hoặc dùng rượu Hùng Hoàng bôi vào bụng chúng, hoặc dùng bùa Đoan Dương tết bằng dây ngũ sắc đeo vào cổ chúng. Như bài thơ Đoan Ngọ của Giáo thụ huyện Tân Sơn thời Hồ là Phạm Nhữ Dực nói: tết Trùng Ngọ thoắt lại đến, nhà nhà đua khoe của ngon vật lạ, chất đầy mâm bánh Giác thử mùi hương bay xa, buộc trên cánh tay chiếc bùa thiêng màu vẫn mới, cười ta trong túi trống rỗng không có khách rượu, bên đầm không riêng hắn là người tỉnh táo, e ngày tết trôi qua tềnh toàng, ta cắt rễ cây Bồ tết làm người ngải chơi. Lại như bài Chiến tụng Tây hồ phú viết bằng quốc âm của Phạm Thái cuối thời Lê có nói: Tưởng buổi Đoan Dương quạt gió, lửa bừng bừng đun ấm rượu ngâm bồ. Hay như Đồng Khánh dư địa chí thời Nguyễn, viết về phong tục phủ Từ Sơn tỉnh Bắc Ninh có nói: Tết Đoan Ngọ sắp sẵn rượu quả cúng tổ khảo từ sớm. Các nhà đều uống rượu ăn quả gọi là giết sâu độc. Buổi trưa đi hái tạp dược về trữ lại dùng, hái lá ngải rồi tết thành hình thú tùy theo can chi của năm, như năm Dần búi thành hình con hổ. Đoạn viết về phong tục huyện Thọ Xương tỉnh Hà Nội cho biết: Tết Đoan Dương nhà nào nhà nấy đều sắp rượu cất, treo con hổ tết bằng ngải. Đoạn viết về phong tục phân phủ Lạng Giang tỉnh Bắc Ninh lại cho biết: “Tết Đoan Ngọ đi hái lá trăm loại lá cỏ, coi đó là thần dược trong núi”. Mai viên Đoàn Triển thời Nguyễn trong An Nam phong tục sách cũng nói: “Mồng 5 tháng 5 là tết Đoan Dương, lễ lạc biếu xén cũng hơi giống tết Nguyên Đán song có giảm bớt. Trẻ con buộc sợi dây ngũ sắc. Ngoài cửa treo bùa gọi là tránh độc. Buổi trưa đi hái lá ngải về làm hình muông thú theo năm (như năm Tí tết hình chuột, năm Dậu tết gà, năm Sửu tết trâu), treo ở đầu cửa, để cho khô ráo giữ lại làm thuốc. Ngải lâu năm chữa bệnh cũng rất tốt. Lại lấy lá của trăm cây làm trà gọi là trà Đoan Ngọ, phỏng tích Lưu Nguyễn hái thuốc của người phương Bắc vậy. Lễ lạc cũng giống như ngày tết, phần nhiều dùng rượu nếp, dưa quả vân vân.” Như vậy đủ thấy cổ tục của người Việt và người Hán đại đồng tiểu dị vậy. Việc lễ tục mất đi ở Trung Quốc nhưng lại thấy ở Việt Nam cũng không phải quá lạ.
Nay phàm tết Đoan Ngọ, người Việt đều không còn dùng bùa ngải nữa, cũng chẳng biết Khuất Nguyên là ai. Song nhà nhà vẫn ăn các thứ đồ nóng như cơm rượu nếp, bánh do (1 dạng bánh Giác thử của người Việt), vẫn coi tết Đoan Ngọ chỉ đơn giản là ngày giết sâu bọ thôi vậy.
Hà thành, tết Đoan Ngọ năm Nhâm Thìn, Vân trai Trần Quang Đức lược khảo
越南端午節略考
舊曆五月五日曰端午、重午、重五，亦曰端陽，盛陽之始也。又有艾
我越國地處天南，星分翼轸，古為越裳，文明異乎中國。自淪爲郡縣
越人謂端陽為殺毒日，圖殺蟲、防病、敺邪。論之飲食則用性溫熱者
今凡端午，越人不結艾符，亦不知屈原之爲何人。但人家各食性熱果
河城壬辰端陽節雲齋陳光德攷
